بررسى ریشه‌شناختى افعال در زبان فارسی

بررسى ریشه‌شناختى افعال در زبان فارسی
تألیف: دکتر یدالله منصورى و جمیلهٔ حسن‌زاده
زیر نظر: دکتر بهمن سرکاراتی
چاپ اول/ ۱۳۸۷
شابک: ۸-۸۱-۷۵۳۱-۹۶۴ـ۹۷۸

در دو سدۀ گذشته، با کشف خویشاوندی زبان‌هایی که اکنون آن‌ها را هندواروپایی می‌نامیم و به تَبَع آن با پیشرفت روزافزون دانش زبان‌شناسی تاریخی، تقریباً برای همهٔ زبان‌های هندواروپایی و حتی در برخی موارد، برای گویش‌های پراکندۀ هریک از این زبان‌ها، فرهنگ‌های اشتقاقی معتبری تألیف شده‌است. تدوین فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی نیز یکی از ضرورت‌های جامعهٔ علمی ماست که تدوین چنین فرهنگی مستلزم تمهید مقدمات و تهیهٔ منابع و مآخذ موجود و بررسی دقیق آن‌هاست تا آنکه بتوان پس از استقصای کامل در این منابع و استخراج توضیحات مربوط به ریشهٔ لغات فارسی و نقد و بررسی آن‌ها با اتکا به معیارهای علمی و اسلوب زبان‌شناسی، در تدوین فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی همّت گماشت.
    ازآنجاکه انجام دادن چنین کار بزرگی سال‌ها به طول خواهد انجامید، گروه زبان‌های ایرلانی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، برای نیل به این مقصود و آماده‌سازی مقدمات آن، بر آن بوده‌است تا در وهلهٔ نخست به بررسی ریشه‌شناختی افعال در زبان فارسی بپردازد. به همین منظور، طرحی را با عنوان «بررسی ریشه‌شناختی افعال در زبان فارسی»، در سال ۱۳۷۸ به فرهنگستان پیشنهاد کرد و به تألیف و تدوین فرهنگ ریشه‌شناختی فعل‌های زبان فارسی پرداخت.
    فرهنگ حاضر شامل یک مقدمه و متن اصلی مداخل مصدرهای فارسی)، فهرست واژگان و کتابنامه است. مداخل این فرهنگ در دو بخش تنظیم شده‌است: نخست مصدرهای فارسی در کنار مادۀ مضارع همراه با آوانگاری در داخل علامت قلاب [] ذکر شده که در آن ابتدا تلفظ کهن و سپس صورت متأخر، به ترتیب از سمت راست مدّ نظر بوده‌است. پس از آن معنی یا معانی تاریخی و اصلی مداخل با توجه به فرهنگ‌های معتبر فارسی نقل شده و پس از آن مثال‌هایی در هریک از معانی مذکور آمده‌است. پس از ذکر شاهد مثال، برخی مشتقات شاذّ و نادر مداخل که در قالب ترکیب و جز آن در زبان فارسی به کار رفته‌است ذکر و در برخی موارد همراه با شاهد مثال یادآوری شده‌است.
    در بخش دوم مداخل، به بحث و توضیح ریشه‌شناختی و اشتقاق پرداخته شده‌ و در انتهای، فهرست واژگان برخی زبان‌های ایرانی، از جمله فارسی، فارسی میانه و فارسی باستان، در کنار فهرست زبان‌های پارتی (پهلوی اشکانی) و اوستایی و اختصاصاً لغات فارضی هندواروپایی به‌صورت الفبایی، با ارجاع به صفحات این تحقیق فراهم آمده‌است.