فرهنگ تطبیقی ـ موضوعی زبان‌ها و گویش‌های ایرانی نو


 


فرهنگ تطبیقی ـ موضوعی زبان‌ها و گویش‌های ایرانی نو
تألیف: دکتر محمد حسن‌دوست
چاپ اوّل/ ۱۳۹۰
شابک جلد اول: ۶ ـ ۰۲ ـ ۶۱۴۳ ـ ۶۰۰ ـ ۹۷۸

شابک جلد دوم: ۳ ـ ۰۳ ـ ۶۱۴۳ ـ ۶۰۰ ـ ۹۷۸

شابک دوره: ۰ ـ ۰۴ ـ ۶۱۴۳ ـ ۶۰۰ ـ ۹۷۸

 

زبانها و گویشهای ایرانی نو در پهنهای وسیع از جنوب غربی آسیا، عمدتاً در فلات ایران، پراکندهاند و ازلحاظ سیاسی، سخنگویان زبانها و گویشهای ایرانی نو در کشورهای ایران، تاجیکستان، افغانستان، پاکستان، ترکمنستان، جمهوری آذربایجان، گرجستان، ترکیه، عراق و عمان ساکناند. در میان زبانها و گویشهای ایران نو، زبان فارسی، به دلیل پیشینهٔ درخشان ادبی، کثرت سخنگویان و رسمیت آن ازلحاظ سیاسی در ایران، از جایگاهی والا برخوردار است. گسترش زبان فارسی، مخصوصاً در محدودهٔ سیاسی ایران، در رنگباختگی و فراموش شدن گویشهای محلی بهشدت تأثیر نهادهاست. کم شدن جمعیت روستاها و همچنین ترغیب نکردن کودکان به آموختن زبان مادری، از عواملی است که روند نابودی گویشهای محلی را تندتر کردهاست. همین اتفاق، یعنی نابودی گویشهای ایرانی، در خارج از محدودهٔ سیاسی ایران امروز نیز اتفاق افتاده و زبانهای دیگر بهتدریج بر گویشهای ایرانی رایج در دیگر کشورها تأثیر گذاشتهاند.

    گردآوری مواد لغوی زبانها و گویشهای ایرانی نو و ضبط و ثبت آنها، که موضوع این مجموعه است، هرچند مسلّماً این زوال را مانع نخواهد شد، ذخیره‌‌ای خواهد بود برای آیندگانی که در جستوجوی زبان ازدسترفتهٔ مادران و پدران خویشاند. ضمن آنکه مواد گردآمده در این دفتر، که بر اساس موضوع طبقهبندی شدهاند، ممکن است در پژوهشهایی نظیر بررسی تحول تاریخی ـ تطبیقی واجهای ایرانی باستان در زبانهای ایرانی نو؛ بررسی تأثیر محیط جغرافیایی، مخصوصاً جغرافیای طبیعی در تحول واجها و شکلگیری نظام واجی هریک از گویشها؛ شناسایی و بازسازی لغاتی که از مجموعهٔ واژگانی زبان فارسی فراموش شده، اما در دیگر گویشهای ایرانی بازماندهاست؛ قرائت و تصحیح لغات و عباراتی که به «فهلویات» موسوماند؛ تصحیح متون کهن فارسی و مبحث ریشهشناسی و حتی تحقیقات جامعهشناختی و روانشناختی زبان سودمند باشد.
    مجموعهٔ حاضر در دو بخش کلی تدوین شده که بخش نخست با عنوان «کلیات» شامل مطالبی دربارهٔ زبانهای ایرانی باستان و میانه و نو، و همچنین برخی خصوصیات آنهاست. بخش دوم شامل فهرست موضوعی مطالب در نوزده گروه است که عبارتاند از: پدیدههای طبیعی، زمان، سمت و جهت، گیاهان و میوهها، جانوران، آنچه به جانوران مربوط است، بدن انسان، آنچه به اندامهای بدن انسان مربوط است، اصطلاحات خویشاوندی، خوراکیها، مکان و اقامتگاه، ابزارها، البسه، رنگها، افعال، صفات و قیود، ضمایر، اعداد، و متفرقه. فهرست لغات فارسی و انگلیسی بخش پایانی این مجموعه است.