تشیّع و ولای اهل بیت در ادب فارسی

(جُنگ عبدالکریم مداح، مورَّخ ۸۴۹)
 
سرودن شعر در ولای اهل بیت، و نه لزوماً تشیع امامی، در ادب فارسی، همزاد شعر فارسی است و شاهد آن کسائی مروزی و بسیاری از شعرای کهن ایران‌زمین است که اشعار آنان در این مجموعه گرد آمده‌است. شعر و ادب، به‌همراه مداحی و قصه‌خوانی، رسانه‌های اصلی روزگاران گذشته بود و تمامی مکتب‌های عقیدتی آن دوران از این رسانه‌های برای تحکیم مواضع و تبلیغ آموزه‌های خود بهره می‌بردند. شیعیان نیز از این موقعیت استفاده کرده، ذوق هنری و استعداد خود را در این زمینه‌ها به کار می‌انداختند.
    برای آنان ذکر مناقب خاندان پیامبر هم خاصیت درون‌گروهی داشت و روحیهٔ شیعی‌گری را در میانشان زنده نگاه می‌داشت، هم خاصیت دفاعی در برابر دشمن، و هم خاصیت تبلیغی برای جذب نیروهای بیرونی و دست‌کم تلطیف جوّ نامطلوبی که علیه شیعیان در آن روزگار وجود داشت. قدیم‌ترین گزارش از کاربرد رسانهٔ شعر در جامعهٔ شیعهٔ ایران مربوط به نیمهٔ قرن ششم و در کتاب النّقض شیخ عبدالجلیل قزوینی است که نام شماری از سرایندگان فارسی‌زبان قرن پنجم و ششم را که در ذکر مناقب علی(ع) و دودمان پیامبر(ص) شعر سروده‌اند، یاد می‌کند.
    مجموعهٔ حاضر یکی از جُنگ‌های به‌جامانده از دوران پیش از صفویه است که با وجود اینکه بخش‌هایی از آن مفقود شده‌، یکی از منقح‌ترین نسخ موجود است. جُنگ عبدالکریم مداح شامل قصیده‌ها و سروده‌هایی از سی‌وپنج سراینده است که بسیاری از آنن ناشناخته‌اند و ازنظر زمانی از فردوسی و ناصرخسرو و کسائی و سنائی در قرن پنجم و ششم، تا لطف‌الله نیشابوری، درگذشتهٔ ۸۱۲-۸۱۶ را دربرمی‌گیرد. تمام سروده‌های این مجموعه در مدح و منقبت حضرت علی(ع) و ائمهٔ هداست و کاتب، به شهادت لقب «مداح»، ظاهراً آن‌ها را برای استفادهٔ شخصی در کار منقبت‌خوانی گرد آورده بوده‌است. از گردآورندهٔ این مجموعه به‌جز اینکه از مردمان نیمهٔ قرن نهم هجری و شیعی‌مذهب بوده‌است و به کار مداحی اشتغال داشته، اطلاع دیگری در دست نیست.
    تشیع و ولای اهل بیت در ادب قدیم فارسی (جُنگ عبدالکریم مداح، مورَّخ ۸۴۹)، به تصحیح خانم امینه محلاتی است که کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی آن را در ۲۶۰ صفحه و با شمارگان ۱۰۰۰ نسخه، به بهای ۶۰۰۰۰ ریال منتشر کرده‌است.