گزارش دکتر محمدجعفر یاحقی از سفر به سوئد

رهاورد سفر سوئد
گزارش دکتر محمدجعفر یاحقی
سفر سوئد اینجانب به قصد شرکت در همایش بین المللی «شاهنامه: هزارهٔ دوم» صورت گرفت که طی روزهای پانزدهم و شانزدهم اکتبر ۲۰۱۱ در دانشگاه اوپسالا برگزار شد. دانشگاه اوپسالا از قدیمترین و مهمترین دانشگاههای اسکاندیناوی و بلکه اروپاست که از گذشتههای دور مطالعات ایرانشناسی هم در آنجا وجود داشته و چهرههای مانند زِتِرْشْتن (۱۸۶۶-۱۹۵۳)، نیبری (۱۸۸۹-۱۹۷۴) که در ایران بیشتر به نیبرگ شهرت یافته، ویکاندر (۱۹۰۸-۱۹۸۳) و این اواخر بو اوتاس (۱۹۳۸-) در آن مطالعات زبان فارسی و ایران شناسی را در زمینههای مختلف دنبال کردهاند. هماکنون بعد از بازنشسته شدن بو اوتاس، خانم دکتر کارینا جهانی، میداندار مطالعات ایرانشناسی، بهویژه در حوزهٔ زبانشناسی و مطالعهٔ زبانهای ایرانی و از آن جمله بلوچی در این دانشگاه است. همایش بینالمللی «شاهنامه: هزارهٔ دوم» هم در همین بخش و با میانداری و دبیری خانم دکتر فروغ حاشابیگی، همکار ایشان، برپا شدهبود.
    این همایش در تالار سخنرانی دانشگاه اوپسالا و با سخنان کوتاه دکتر جهانی و پس از توضیح مختصر دبیر همایش رسماً آغاز شد. نخستین نشست با ریاست پروفسور چارلز ملویل و سخنرانی دیک دیویس از دانشگاه ایالتی اوهایو ایالات متحدهٔ امریکا آغاز شد که در موضوع «روایات و داستانهای کهن پذیرفتهنشده در شاهنامه» بود. خانم پروفسور گابریلا وندنبرگ، از مؤسسهٔ مطالعات منطقهای لیدن هلند در موضوع «دیوان و پهلوانان در چرخهٔ حماسههای ایرانی» و دکتر منصور رستگار فسایی، استاد بازنشستهٔ دانشگاه شیراز، در موضوع «آزمون خرد و توانایی جسمی قهرمانان شاهنامه» و خانم پروفسور جودیث ژوزفسن از گوتنبرگ سوئد، دربارهٔ «داوری و دولت خوب در کتاب سوم دینکرد و شاهنامه» سخنرانی کردند.
    نخستین جلسهٔ علمی بعد از ظهر به ریاست اینجانب آغاز شد. در ابتدای این جلسه آقای بهروز برجستهٔ دلفروز، از دانشگاه سیستان و بلوچستان، که رسالهٔ دکتری خود را با دکتر کارینا جهانی در دانشگاه اوپسالا میگذراند، مقالهٔ مشترک خود را با استادش در موضوع «رودابه، تجلی حماسی آناهیتا» ایراد کرد. دکتر علی حصوری، استاد پیشین مطالعات ایرانی در مؤسسهٔ آسیایی دانشگاه پهلوی، در موضوع «سنگ بر جام زدن»، دکتر جلیل دوستخواه، استاد پیشین دانشگاه اصفهان، «پیشینهٔ روایت تودهٔ مردم از داستانهای پهلوانی» ارائه کردند. خانم فاطمه حبیبیزاد، معروف به «گردآفرید»، بانوی نقالی ایران، که از امریکا به این جلسه دعوت شدهبود، پارههایی از شاهنامه و روایتهای عامیانه را در قالب نقالی ارائه کرد.
    نخستین جلسهٔ دومین روز همایش به ریاست خانم وندنبرگ و با سخنرانی اینجانب آغاز شد. عنوان سخنرانی من «جلوههای اساطیری، تاریخی و ادبی رود جیحون در شاهنامه» بود که در آن به بررسی روایات اساطیری و تاریخی در خصوص رودخانهٔ جیحون و بازتابهای آن در شاهنامه پرداختم. سخنران بعد پروفسور چارلز ملویل از دانشگاه کمبریج انگلستان بود که در موضوع «علی یزدی و شاهنامه» سخنرانی کرد و به بررسی رابطهٔ شرفالدین علی یزدی، مورخ نامآور اواخر دورهٔ تیموری، با شاهنامهٔ فردوسی پرداخت. نشست بعدی همایش به ریاست پروفسور دیک دیویس و سخنرانی فرهاد وداد از گوتنبرگ سوئد، با عنوان «رازگشایی داستان بیژن و منیژه با بهرهگیری از اخترفیزیک» آغاز شد. سپس دکتر اشک دالن از دانشگاه اسلو (نروژ) سخنرانی خود را با عنوان «تصویر زردشت در داستان گشتاسپ» ارائه کرد.
    در نخستین جلسهٔ بعد از ظهر به ریاست جودیث ژوزفسن، ابتدا دکتر سید اختر حسین، از مرکز مطالعات ایران و آسیای مرکزی دانشگاه جواهر لعل نهرو هندوستان سخنرانی خود را در موضوع «داستان سهراب در یک ترجمهٔ انگلیسی» آغاز کرد. دکتر محمود حسنآبادی از دانشگاه سیستان و بلوچستان، که در حال حاضر بهعنوان استاد مدعو در دانشگاه اوپسالا فارسی درس میدهد، سخنرانی را خود را با عنوان «معمای پیچیدهٔ رستم» آغاز کرد. او در مقالهٔ خود به بررسی آراء همهٔ محققان ایرانی و خارجی که در مورد رستم اظهار نظر کردهاند پرداخت و با تکیه بر ویژگی شفاهی بودن حفظ و انتقال مستمر اساطیر و حماسههای ایرانی، به این نتیجه رسید که بهجای تمرکز بر شخصیت رستم بهعنوان کلّیتی تجزیهناپذیر، بهتر است با روش سازهشناختی، یعنی تجزیهٔ اجزا و مؤلفههای سازندهٔ شخصیت رستم، به ریشهیابی و شناخت شخصیت او بپردازیم. این نظریه که بسیار بدیع و کمسابقه بود سخت مورد توجه حاضران قرار گرفت و پرسش وپاسخهای چندی را برانگیخت.
    آخرین نشست این همایش به ریاست دکتر منصور رستگار فسایی و با سخنرانی دکتر ناصرکرمی از ایران در موضوع «طبیعتمحوری و زیستبومگرایی، بهعنوان نوشوندهترین میراث معنوی ایران باستان، مستندات و ارجاعاتی از شاهنامه» آغاز شد. آخرین سخنران این همایش نیز پروفسور روشن رحمان، از دانشگاه ملّی تاجیکستان بود که در موضوع «شاهنامه در فرهنگ مردم تاجیک»، بود. مراسم اختتامیهٔ همایش هم پس از سخنان کوتاه دکتر حاشابیگی، دبیر همایش، و با شعرخوانی روشن رحمان برگزار شد. وی قطعاتی از برخی از شاعران معاصر تاجیک، از جمله شادروان لایق شیرعلی را با لهجهای متفاوت و شیرین قرائت کرد. زبان رسمی همایش انگلیسی بود، اما ایرانیان ترجیح دادند که به فارسی سخنرانی خود را ارائه کنند. خوشبختانه تقریباً همهٔ شرکتکنندگان فارسی میدانستند و میتوانستند از سخنرانیهای فارسی هم بهرهمند بشوند.
    اینجانب یکی دو روز پس از پایان همایش به پاریس رفتم و پس از بازگشت به سوئد، روز جمعه، ۱۰ نوامبر، در بخش زبانشناسی و ادبیات (فیلولوژی) دانشگاه اوپسالا با خانم دکتر جهانی و همکاران و دانشجویانشان گفتوگویی دوستانه در مورد «جنبههای عقلانی ابوالفضل بیهقی در تاریخنگاری» داشتم. از برنامهها و خبرهای علمی دیگر سوئد آنکه انجمن مطالعات ایرانی اسکاندیناوی (SSIS) قرار بود روز دوازدهم نوامبر برای رونمایی از کتاب منتخبات ادبیات فارسی پروفسور بو اوتاس، استاد بازنشستهٔ دانشگاه اوپسالا، در موزهٔ استکهلم جلسهای علمی برگزار کند که من به دلیل ضرورت بازگشت به ایران نتوانستم در آن مراسم حضور پیدا کنم.