سرگذشت حاجی‌بابا اصفهانی

 
در میان آثاری که غربی‌ها در دو قرن اخیر در باب ایران و مردم آن نوشته‌اند، اعم از تحقیقی و داستانی، هیچ اثری از شهرت و محبوبیت حاجی‌بابای اصفهانی، اثر جیمز موریه، دیپلمات انگلیسی، برخوردار نگشته است. جیمز موریه سالیان متمادی در عصر فتحعلی‌شاه قاجار در ایران به سر برد و به‌مقتضای شغل خود، طبعاً با سیاست‌پیشگان و دیوانیان آشنا شد. آنچه وی در اثر خود در وصف ایرانیان آورده مبتنی است بر اطلاعاتی که در ارتباط با طبقات بالای جامعۀ ایران آن روز کسب کرده بوده است.
    این کتاب در زمان حیات جیمز موریه به چاپ رسید اما در آن از نویسنده نامی برده نشده بود و تنها در مقدمه به این نکته اشاره شده بود که این اثر خاطرات یک ایرانی است که به‌تصادف، در خاک عثمانی، به دست او رسیده است. ازاین‌رو کسانی گمان کرده‌اند که این اثر را خود او ننوشته، اما اکنون به اثبات رسیده است که نویسنده شخص جیمز موریه بوده است.
    سرگذشت حاجی‌بابای اصفهانی گزارش طنزآمیز آداب و رسوم و علایق ایرانیان به شیوۀ داستانی است. در این داستان، حاجی‌بابا در کسوت‌ها و مشاغل متعدد به حیث مردی فریبکار و کلاه‌بردار نشان داده شده که پایبند اصول اخلاقی نیست. این کتاب از همان ابتدا مورد توجه قرار گرفت و اندک زمانی پس از انتشار، از انگلیسی به فرانسه و سپس چندین بار از فرانسه و انگلیسی به فارسی برگردانده شد. یکی از این ترجمه‌ها متعلق به محمدحسن خان اعتمادالسلطنه، وزیر انطباعات عهد ناصری (وفات: ۱۳۱۳ق) است. متأسفانه وی به ترجمۀ کامل این اثر توفیق نیافت و تنها یازده گفتار از هشتاد گفتار آن را به فارسی برگرداند.
    کتاب سرگذشت حاجی‌بابا اصفهانی (یازده گفتار نخست)، نوشتۀ جیمز موریه و با ترجمۀ محمدحسن خان اعتمادالسلطنه و به کوشش سیّد علی آل‌داود است که انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی آن را در ۱۴۹ صفحه و با شمارگان ۵۰۰ نسخه، به بهای ۸۰۰۰۰ ریال منتشر کرده است.