تاریخ و جغرافیای پنجاب

 
سرزمین پنجاب ناحیه‌ای است در شمال غرب کشور هندوستان که امروزه به دو قسمت غربی و شرقی تقسیم شده است. این سرزمین روزگاری در تصرف یونانیان و زمانی در حیطۀ اقتدار ایرانیان بود. مجموعۀ حاضر که در باب تاریخ و جغرافیای این منطقۀ کهن و باستانی و به قلم مولوی سیّد محمد نصرت‌علی خان دهلوی (متولد ۱۲۶۴ق) است، برای نخستین بار در دورۀ ناصری و به همّت سیّد حسین حسینی، فرزند سیّد رضا شیرازی حائری (فارسی)، به فارسی ترجمه شد. مولوی سیّد محمد در دوران کودکی و نوجوانی، علاوه بر علوم متداول عصر، زبان‌های اردو، هندی، انگلیسی، فارسی و ترکی را نیز فراگرفت و به دلیل زبان‌دانی و تسلط بر ادبیات زبان‌های گوناگون، در محافل علمی خوش درخشید. از وی آثار متعددی بر جای مانده که از آن جمله می‌توان به کتاب‌هایی چون مفید عام؛ نصرت اللغات در باب لغات اردو، فارسی و عربی و انگلیسی؛ مرآت السلاطین، در بیان حالات تاریخی روی زمین و نقشه‌های عمارات مشهور و بسیاری از آثار و کتب دیگر اشاره کرد.
     از جملۀ ویژگی‌های کتاب حاضر این است که در عین اختصار، بسیار پرمحتواست و ازلحاظ مسائل جامعه‌شناختی، اقتصادی و سیاسی اطلاعات ارزنده‌ای را دربارۀ سرزمین پنجاب و مردمان آن ناحیه در اختیار خواننده قرار می‌دهد. از آن جمله می‌توان به اطلاعاتی در باب قیام‌های مردمی و مقاومت حکومت مرکزی به رهبری سیک‌ها در برابر یورش دولت انگلیس به این منطقه اشاره کرد. دیگر حوزه‌ای که این اثر را حائز اهمیت می‌کند حوزۀ زبانی آن است. شماری از واژه‌های هندی به‌کاررفته در این کتاب مورد توجه بسیار واقع شده‌اند. برخی از این واژه‌ها را مؤلف به‌همراه معنی آن‌ها در متن به کار برده و برخی دیگر را مترجم اثر معنی کرده و در حاشیه آورده است.
    کتاب تاریخ و جغرافیای پنجاب، نوشتۀ مولوی سیّد محمد نصرت‌علی خان دهلوی و با ترجمۀ سیّد حسین شیرازی و به تصحیح دکتر محمدرضا نصیری، عضو وابستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی است که انتشارات فرهنگستان آن را در ۱۳۴ صفحه و به بهای ۱۵۰۰۰۰ ریال منتشر کرده است.