رده‌شناسی زبان‌های ایرانی

 
دوشنبه، بیست‌ودوم مهر‌ماه، سی‌امین نشست ماهانۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی برگزار شد. در این نشست دکتر محمد دبیرمقدم، عضو پیوسته و معاون علمی و پژوهشی فرهنگستان زبان و ادب فارسی، در موضوع «رده‌شناسی زبان‌های ایرانی» سخن گفت.
    موضوع سخنرانی دکتر دبیرمقدم معرفی کتاب رده‌شناسی زبان‌های ایرانی بود که به گفتۀ وی حاصل بیست سال پژوهش مؤلف در زبان‌های ایرانی، در چارچوب نظری رده‌شناسی زبان است. این کتاب که افزون بر ۱۳۰۰ صفحه است در دو مجلد و از سوی سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، در مهرماه سال جاری منتشر شده است.
    مجموعۀ حاضر علاوه بر مقدمه و پیشگفتار و فهرست‌ها، شامل پانزده فصل است. در فصل نخست پیشینۀ رده‌شناسی زبان که علمی است با قدمتی دویست‌وپنجاه‌ساله، معرفی شده است.
در فصل دوم از پژوهش‌هایی که در باب زبان‌های ایرانی، اعم از زبان‌های رایج در قلمرو کشور ایران و یا خارج از ایران، سخن به میان آمده است.
    از فصل سوم تا پایان فصل چهاردم، هر فصل به توصیف رده‌شناختی زبان‌های ایرانی زیر اختصاص یافته است: بلوچی، دوانی، تالشی، وَفسی، کردی، اورامی، لَکی، دِلواری، نائینی، شهمیرزادی و تاتی.
در فصل پانزدهم جمع‌بندی‌ای از یافته‌های این پژوهش ارائه شده و از دستاوردها و پیامدهای نظری یافته‌های مبتنی بر زبان‌های ایرانی سخن گفته شده است.
    شایان ذکر است که «برنارد کامری»، برجسته‌ترین رده‌شناس جهان، مقدمه‌ای در معرفی این کتاب نگاشته است که متن اصلی آن که به زبان انگلیسی است، به‌همراه ترجمۀ فارسی آن، در بخش آغازین کتاب آورده شده است.
به گفتۀ دکتر دبیر مقدم، مؤلف کتاب، اهمیت ویژۀ زبان‌های ایرانی از چند جنبه درخور توجه است:
    ۱٫ از دوره‌های مختلف زبان‌های فارسی اسناد و آثار قابل ملاحظه‌ای به جای مانده است. همچنین از دیگر زبان ایرانی کهن، یعنی اوستایی نیز آثاری باقی موجود است.
    ۲٫ در قلمرو کشور ایران به تعداد قابل ملاحظه‌ای از زبان‌های ایرانی نو تکلم می‌شود که ویژگی‌های دستوری و واژگانی کهنی را همچنان در خود حفظ کرده‌اند.
    ۳٫ وجود اسناد و آثار مذکور و موجود بودن شمار قابل ملاحظه‌ای از زبان‌های ایرانی نو، اطلاعات بسیار تعیین‌کننده‌ای را دربارۀ پیدایش برخی ساخت‌های نحوی و تغییر زبان به دست می‌دهد که برای شناخت بیشتر تنوع نظام‌مند بین زبان‌ها، که موضوع علم رده‌شناسی زبان است، فوق‌العاده حائز اهمیت است.
    در کتاب رده‌شناسی زبان‌های ایرانی دو مؤلفۀ کلان رده‌شناختی که عبارت‌اند از «ترتیب واژه‌ها» (که خود بر اساس بررسی ۲۴ مؤلفۀ ساختاری تعیین شده‌اند) و نیز «نظام مطابقه/ مطابقت» در زبان‌های ایرانی نو، به‌تفصیل و با ارائۀ صدها مثال از هریک از زبان‌های پیش‌گفته، توصیف و تحلیل و تبیین شده‌اند.