بزرگداشت دکتر حسن انوری

 
مراسم بزرگداشت دکتر حسن انوری، عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی و نویسنده و چهرۀ ماندگار زبان و ادب فارسی، روز یکشنبه، سی‌ویکم فروردین‌ماه، با حضور دکتر غلامعلی حداد عادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، جمعی از علما، استادان و دوستداران علم و دانش، در انجمن آثار و مفاخر فرهنگی برگزار شد.
    در این مراسم ابتدا دکتر مهدی محقق،‌ رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ضمن عرض تبریک سالروز ولادت حضرت زهرا(س) و روز زن گفت: در فرهنگ اسلامی، طلب علم و آموختن بر هر مرد و زن مسلمان به طور یکسان واجب است. در طول تاریخ به بسیاری از زنان برمی‌خوریم که علاقه‌مند به علم و دانش و فرهنگ بودند، حتی بعضی از دانشمندان بزرگ همچون ابن‌رشد اندلسی اظهار تأسف می‌کنند که چرا برخی از زنان مثل گیاه در خانه می‌رویند، درحالی‌که زن می‌تواند قاضی و فرمانروا باشد.
    وی در ادامه افزود: برخی از زنان در جریان علم و دانش زمان خود قرار می‌گرفتند و بخشی از تاریخ علم و معرفت بشری مرهون آنان است، همچون ریحانه دختر حسین خوارزمی که ابوریحان بیرونی کتاب مهم خود، دانشنامۀ بزرگ نجوم و ستاره‌شناسی، یعنی التفهیم لاوائل صناعه التنجیم را با خواهش و تشویق او به رشتۀ تحریر درآورد.

    رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی همچنین با اشاره به زحمات دکتر حسن انوری در عرصۀ فرهنگ و زبان فارسی اظهار کرد: دکتر انوری یکی از مهم‌ترین فرهنگ‌های فارسی، یعنی فرهنگ سخن را با کوشش فراوان در هشت جلد تألیف کرده‌اند که کاری ارزشمند است.
    وی با ابراز خشنودی از اینکه اهالی آذربایجان علاقۀ زیادی به زبان فارسی دارند و بسیاری از عالمان این خطه خدمات بزرگی به فرهنگ و زبان فارسی نموده‌اند، گفت: دکتر انوری نمونۀ بارزی از این افراد است؛ یا آیت‌الله محمدعلی مدرس تبریزی که می‌گفت اگرچه زبان من به ترکی باز شد، ولی با فراگیری الفبا باب علم و ادب و فرهنگ به قلب من باز گردید.
    وی در ادامه تصریح کرد که فن فرهنگ‌نویسی در میان مسلمانان رواج داشته است و حتی مهم‌ترین فرهنگ زبان عربی توسط یک ایرانی، یعنی مجدالدین فیروزآبادی، نوشته شده است.
    در ادامۀ این مراسم دکتر علی‌اشرف صادقی، عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی، در سخنانی اظهار کرد: من در سال ۱۳۴۰ در مؤسسۀ لغت‌نامۀ دهخدا مشغول به کار بودم و دکتر انوری را از آنجا می‌شناسم. دکتر انوری به تمام معنا،‌ انسانی آزاده است. شخصی غنی و ملایم،‌ دوست‌داشتنی و بسیار خوش‌فکر. او عدالت‌دوست و نوع‌دوست است. علاوه بر این، ایشان در داوری بسیار منصف هستند. دکتر انوری ازنظر علمی خدمات بسیاری به زبان‌ فارسی کرده‌اند. ایشان سال‌ها استاد دانشگاه تربیت مدرس بودند و شاگردان بسیاری را پرورش دادند و کتاب‌های بسیاری هم در حوزۀ زبان فارسی منتشر کردند. ایشان با تألیف فرهنگ سخن به جوانان خدمت بزرگی کردند؛ چرا که فرهنگ‌های پیشین ازنظر روش دچار فقر بودند. اولین فرهنگ روشمند زبان فارسی،‌ فرهنگ سخن بود. فرهنگ‌های قبلی، فرهنگ فارسی کهن بودند ولی دکتر انوری تعدادی از جوانان را دور خود جمع و شیوه‌‌نامه‌ای را تدوین کرد و یکسره با نیرویی غیر قابل تصور به فعالیت پرداخت.
    دکتر غلامعلی حدّاد عادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، از دیگر سخنرانان این مراسم بود. وی دکتر انوری را به دلیل توجه به دستور زبان فارسی و فرهنگنامه‌نویسی قابل احترام خواند و گفت: در ساختمان زبان و ادب فارسی، دستور زبان حکم اسکلت را دارد. همان طور که ساختمان قائم به اسکلت است و در و پنجره و نقاشی و سایر تزئینات بعد از استواری اسکلت امکان ظهور پیدا می‌کنند، در مقولۀ زبان هم دستور زبان است که به اصل زبان استواری می‌بخشد. هرگاه توجه به دستور زبان در جامعه‌ای کم شود، باید احساس خطر کرد. من در سال‌های اخیر گاهی چنین احساسی داشتم.
    وی در ادامه افزود: تصور می‌کنم اگر به موضوع پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد و دکتری زبان فارسی در کشور مراجعه کنیم و تعداد پایان‌نامه‌هایی را که با موضوع دستور زبان فارسی نوشته می‌شوند با هم مقایسه کنیم، درمی‌یابیم تعداد پایان‌نامه‌های مربوط به دستور زبان کاهش یافته و این علامت خوبی نیست. این مسئله به نوعی نشان می‌دهد که استادان و دانشجویان به نوعی حوصله ندارند وقت خود را صرف دستور زبان کنند. دکتر انوری چنین شخصیتی داشتند و سال‌های زیادی از عمر عزیز خود را صرف تألیف کتاب‌های دستور برای دانش‌آموزان مدارس کردند. همین‌جا یاد می‌کنم از دوست و همکار ارجمند ایشان، مرحوم دکتر حسن احمدی گیوی، که آن مرد بزرگ هم آذربایجانی بود و به دستور زبان فارسی عشق می‌ورزید.
    دکتر حدّاد عادل در ادامه گفت:‌ بنده اصرار و تأکید دارم بر اینکه در زبان فارسی، همواره فرهنگ‌های متنوعی تألیف شود. من توجه به فرهنگ لغت را نشانۀ زنده بودن زبان می‌دانم. در زبان انگلیسی تا کنون چندصد فرهنگ زبان تألیف شده است. آقای علمی و دکتر انوری کاری را در مدت هشت سال به انجام رساندند و فرهنگ بزرگ سخن تألیف شد و زبان فارسی، صاحب فرهنگ لغت پاکیزه و روشمندی شد. در اوایل انتشار این فرهنگ، مقام معظم رهبری، در زمان بازدید از نمایشگاه کتاب تهران، این فرهنگ را دیدند و خوشحالی خود را از تألیف آن اعلام کردند.
    گروهی نزدیک به پنجاه نفر در گروه فرهنگ‌نویسی دکتر صادقی تألیف یک فرهنگ جامع را بر عهده دارند. مطمئن هستم که قدر فرهنگ دکتر صادقی را دکتر انوری می‌داند و قدر فرهنگ دکتر انوری را دکتر صادقی. تجربۀ دکتر انوری در کاری که دکتر صادقی انجام می‌دهد، قطعاً مفید بوده است.
    رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی در ادامه گفت: ما در ایران وارد دنیایی شده‌ایم که به فرهنگ‌نویسی به‌عنوان یک علم نگاه می‌شود؛ البته نمی‌خواهیم زحمات پیشینیان را انکار کنیم. هر کاری با نقص شروع می‌شود و سپس به تکامل می‌رسد. بنده ازآن‍‌جهت که دکتر انوری به دستور زبان فارسی و فرهنگ‌نویسی اهتمام کرده است، احترام زیادی برای ایشان قائلم. دکتر انوری بسیار کم‌سخن هستند، پرکار و کم‌حرف! و در جلسات فرهنگستان معمولاً حرف نمی‌‌زنند. من گاهی با لطایف‌الحیل ایشان را در فرهنگستان به حرف می‌کشم. عجیب هم این است که ایشان نام فرهنگشان را فرهنگ سخن گذاشته‌اند.
    دکتر حسن رضائی باغ‌بیدی، عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی، از دیگر سخنرانان این مراسم بود. وی در سخنان خود ابراز کرد: آقای دکتر محقق از لغت و آقای دکتر حدّاد عادل از دستور زبان سخن گفتند. من از بزرگی و سترگی کار تألیف فرهنگ سخن بگویم. یکی از دلایل تألیف فرهنگ‌های زبان فارسی، رواج زبان فارسی در سرزمین‌های غیر فارسی‌زبان بود تا آن‌ها با این زبان آشنا شوند و زبان را بفهمند. زمان تولد شکسپیر آغاز دورۀ انگلیسی نو است. عمر زبان فارسی نو سه برابر انگلیسی نو است. آنچه اهمیت تألیف فرهنگ سخن را زیادتر می‌کند این است که ۴۴ سال طول کشید تا فرهنگ ۲۰ جلدی آکسفورد در قالب فرهنگ موضوعی ۲ جلدی تألیف شود، استاد انوری این فرهنگ را در طول ۸ سال پدید آورد و برای عموم فارسی‌زبانان منتشر ساخت و بعداً ۱۵ فرهنگ از دل فرهنگ سخن پدید آمد.
    دکتر حسن انوری نیز در این مراسم گفت: من خدمتگزار زبان فارسی هستم؛ اگرچه زبان مادری‌ام آذری است. از زمانی که مادرم شعری از حافظ را به من تفهیم کرد، شیفتۀ زبان‌ فارسی شدم. در دانشکدۀ ادبیات تبریز در حضور استادانی چون ماهیار نوابی، دکتر رجائی بخارایی، دکتر منوچهر مرتضوی، استاد ادیب طوسی و استاد ترجانی‌زاده، و در دانشکدۀ ادبیات دانشگاه تهران در حضور استاد بدیع‌الزمان فروزانفر، استاد جلال‌الدین همائی، دکتر ناتل خانلری و دکتر محمد معین و دیگر استادان، کم‌وبیش و به‌قدر استطاعت با رموز زبان فارسی آشنا شدم. در طی بیش از سی سال خدمت در مؤسسۀ لغت‌نامۀ دهخدا تاریخ زبان فارسی را مرور کردم. وقتی قرار شد در مدت معیّنی این فرهنگ را به فرجام برسانم، شب و روز خود را در اختیار فرهنگ سخن قرار دادم. اگر بپرسید چرا زبان فارسی برای منِ آذربایجانی مهم است، به شما می‌گویم که زبان فارسی مهم و شایستۀ دوست داشتن است. روزی زبان بین‌المللی بوده و از هندوستان تا آسیای صغیر و بالکان را زیر سیطره داشته است. دیگر آنکه به این زبان آثاری پدید آمده که از شاهکارهای ادبیات جهانی است. چند زبان در دنیا می‌شناسید که در آن‌ها اثری چون شاهنامه، دیوان حافظ و دیوان شمس به وجود آمده باشد. از دیگر مزایای زبان فارسی آن است که عرفان ایرانی را به وجود آورده است. به قول دکتر شفیعی کدکنی عرفان و زبان فارسی در مواردی از هم تجزیه‌ناپذیرند.
    وی در ادامه اظهار کرد: تنها من نیستم که شیفتۀ زبان فارسی‌ام. می‌توانم شهادت بدهم که اکثر اهالی آذربایجان زبان فارسی را دوست دارند. در تاریخ نیز سهم آذربایجان در فرهنگ فارسی قابل توجه است. برآورد کرده‌اند که بیش از شصت درصد استادان زبان فارسی در دانشگاه‌های کشور از اهالی آذربایجان هستند. در تاریخ نیز سهم آذربایجان در ایجاد آثاری به فارسی، به‌ویژه فرهنگ فارسی، شایان توجه است. بندۀ ناچیز در سخنرانی‌ای که در بنیاد شهریار تبریز کردم سهم آذربایجان را در فرهنگ‌ نویسی فارسی بررسی کردم و نشان دادم که تعداد زیادی از فرهنگ‌های فارسی از زیر دست آذربایجانی‌ها بیرون آمده است.
    وی افزود: فرهنگ به معنی کتاب لغت، یک عنصر مدنی است. ملت‌هایی که ازلحاظ علمی سرآمد شده‌اند، در عرصۀ فرهنگ‌نویسی هم تلاش بسیاری کرده‌اند. ناگفته نگذاریم که ایرانیان از قدیمی‌ترین ملت‌هایی هستند که به فرهنگ‌نویسی پرداخته‌اند. وجود دو فرهنگ به زبان پهلوی نشان از اهمیت موضوع و توجه به این امر دارد یکی از دو فرهنگ، فرهنگی است که گویا در آغاز نامی نداشته و بعدها به فرهنگ پهلوی معروف شده است. نسخه‌های متعددی از این فرهنگ در دست است؛ حتی یک برگ آن در میان آثار مانوی در تورفان پیدا شده است. در فرهنگ پهلوی واژه‌ها برحسب موضوع طبقه‌بندی شده است و ازاین‌جهت سلف فرهنگ‌های موضوعی است که در دوران اسلامی تألیف شد‌ه‌اند. فرهنگ دیگر بازمانده از زبان پهلوی فرهنگی است که گویا برای حل دشواری‌های اوستا تألیف شده بوده است. اما در دوران اسلامی فرهنگ‌نویسی دامنۀ وسیعی پیدا کرد و در دو زمینه پیش رفت: فرهنگ برای زبان عربی و فرهنگ برای زبان فارسی. در عصر ما نیز شادروان دکتر محمد معین در زمان خود با تلیف فرهنگ فارسی در چهار مجلد نیاز اهل کتاب را به واژه‌های جدید زمان خود برآورده کرد.
    این عضو پیوستۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسی با اشاره به اینکه زبان در تحول است و فرهنگ نشان‌دهندۀ واژگان زبان در مقطع خاص تاریخی است و باید به‌موازات تحول دگرگون شود و فرهنگ‌های جدید نوشته شود گفت: هر سال در جهان هزاران اختراع به منصۀ ظهور می‌رسد و در حیطۀ تفکر بشری هزاران مفهوم ابداع می‌شود. همۀ این‌ها اسم می‌خواهند. این اسم‌ها درواقع واژه‌های جدید هستند که باید وارد فرهنگ‌های لغت شوند. ملتی که فرهنگ روزآمد و مطابق با نیازهای جهان امروز ندارد می‌توان گفت در دنیای امروز زندگی نمی‌کند. نیاز به فرهنگ لغات یک نیاز مبرم مدنی است. در سلسه فرهنگ‌هایی که بنده سرپرستی کرده‌ام و به همت انتشارات سخن نشر یافته، چند فرهنگ نیز برای کودکان و نوجوانان تهیه شده است. آشنا کردن کودکان با کتاب‌های مرجع در مرحلۀ پیش از دبستان و بعد از آن یکی از عناصر مهم تربیت عمومی به شمار می‌رود. کودکانی که اکنون در دبستان هستند بیست تا سی سال دیگر مصادر امور را اشغال خواهند کرد. میزان شایستگی و کارایی آنان در ادارۀ امور بستگی به نوع تربیتی دارد که اکنون از سوی خانواده‌ها و اولیای آموزش‌وپرورش دربارۀ آن‌ها اعمال می‌شود. اگر بتوانیم آنان را افرادی کنجکاو و مسئول و دارای اندیشۀ روشمند بار بیاوریم، قطعاً در شکل و نوع زندگی اجتماعی و سیاسی کشور تحول شگرف روی خواهد داد. تربیت از آبشخورهای بسیاری آب می‌خورد. یک جزء بسیار کوچک ولی لازم آن آشنایی کودکان با کتاب‌های مرجع است. شاید امروز با توجه به گسترش اطلاع‌رسانی و شبکه‌های رایانه‌ای به‌جای کتاب‌های مرجع باید بگوییم ابزار مرجع، ولی به‌هرحال مایۀ اولیۀ ابزارهای مرجع کتاب‌های مرجع است. کتاب‌های مرجعی که بنده سرپرستی کرده‌ام به پانزده کتاب رسیده که نخستین آن‌ها در ۸ جلد یکی در ۳ جلد و سه تای دیگر در دو جلد و بقیه در یک جلد از سوی نشر سخن انتشار یافته اند. شانزدهمین کتاب که فرهنگ مترادفات باشد در دست تألیف است.
    دکتر انوری در ادامه افزود: زبان در حال تحول است و فرهنگ که نشان‌دهندۀ واژگان در یک زمان خاص تاریخی است، باید با گذشت زمان دوباره تألیف شود. ملتی که فرهنگ روزآمد و مطابق با نیازهای جهان امروز نداشته باشد، در دنیای امروز زندگی نمی‌کند.
    در پایان این مراسم نیز با اهدای لوح تقدیر از استاد انوری تجلیل شد.