ویژگی‌های مصدر در زبان‌های حاشیۀ خزر (تاتی، تالشی و گیلکی)

جهاندوست سبزعلیپور (عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی، واحد رشت)

 

چکیده: مصدر از اجزای مهمّ هر زبان است که به شناخت مباحث دستوری آن زبان از جمله ریشه، ماده، انواع وندهای ماضی‌ساز، انواع صفت‌ فاعلی، انواع صفت مفعولی، انواع پیشوندهای اشتقاقی و تصریفی فعل، و… کمک فراوانی می‌کند. این تحقیق که مستخرج از طرحی پژوهشی در زمینۀ مصدرِ۳۰ گونۀ زبانی از زبان‌های حوزۀ خزر (تاتی، تالشی و گیلکی) است، دربردارندۀ ویژگی‌های مصدر در این زبان‌هاست. در این تحقیق، مصدر در چهار بخش عمدۀ کارکردهای مصدر، ساختمان مصدر، عناصر سازندۀ مصدر، و سایر نکات مربوط به مصدر بررسی شده است. نتیجۀ پژوهش نشان می‌دهد که مصدر در زبان‌های حوزۀ خزر که از زبان‌های ایرانی شمال‌غربی‌اند، ضمن داشتن اشتراکات فراوان صرفی، کارکردهای یکسانی نیز دارند؛ یعنی در اغلب آنها، مصدر کامل در ساخت فعل‌های غیرشخصی، فعل‌های ماضی مستمر و مضارع مستمر و فعل نهی دخیل است و به عنوان گروه اسمی و فعل تابع نیز به کار می‌رود. مصادر ساده و پیشوندی این حوزه در حال فراموشی‌اند و به جایشان، مصدر مرکّب به‏سرعت درحال افزایش‌ است. در اغلب گونه‌های زبانی این ناحیه، نزدیک به دویست مصدر ساده و چهارصد مصدر پیشوندی وجود دارد. در ساختار مصدر این حوزه، علاوه بر وند مصدری، هشت جایگاه برای وندهای مختلف وجود دارد که از جملۀ آنها می‌توان به وند واداری، وند مجهول‌ساز، وند اشتقاقی، و وند ماضی‌ساز اشاره کرد. در این ‌زبان‌ها، مصدر دچار دستوری‌شدگی شده حتی به عنوان حرف اضافه به‏کار می‌رود و گاه حتی شناسه می‌گیرد.

 

کلیدواژه‌ها: زبان‌های ایرانی شمال‌غربی، زبان‌های حوزۀ خزر، مصدر، زبان تاتی، زبان تالشی، زبان گیلکی، دستوری‌شدگی