سیر تطور واژه‌گزینی اصطلاحات حقوقی در زبان فارسی نو

محمدرضا حسینی (عضو هیئت علمی فرهنگستان زبان و ادب فارسی)
 
چکیده: هدف این پژوهش مطالعۀ دیرینه‌شناسی اصطلاحات حقوقی در زبان فارسی است. در این مقاله، ابتدا زبان حقوقی تعریف شده و سپس تاریخ تحولات واژه‌گزینی اصطلاحات حقوقی در زبان فارسی نو بررسی شده‌ است. ساسانیان نظام حقوقی و مالیاتی مدوّن و جامعی بر اساس زبان زردشتی در بستر فارسی میانه داشتند. با حملۀ اعراب و تسلط اعراب بر ایران، عربی جایگزین آن شد. به مرور زمان، حکومت‌های فارسی‌زبان، زبان فارسی نو را جایگزین عربی کردند، اما اصطلاحات حقوقی و مالیاتی همچنان عربی ماند. در ادوار بعدی، به‌ویژه پس از حملۀ مغول، نظام حقوقی و اصطلاحات آن تحت تأثیر زبان ترکی نیز قرار گرفت؛ چرا که بسیاری از پادشاهان و طبقۀ حاکم ترک زبان بودند. از پادشاهی قاجار، به‌ویژه پس از مشروطیت، نظام و زبان حقوقی تحت تأثیر نظام‌های حقوقی غربی و اصطلاحات آنها قرار گرفت. فرهنگستان زبان ایران نیز، که در دورۀ پهلوی اول نضج گرفت، تأثیری ماندگار بر زبان حقوقی فارسی بر جای گذاشت. اکنون زبان حقوقی ایران ملغمه‌ای است از اصطلاحات غالباً عربی (۷۸ درصد) و فارسی و فرانسه و انگلیسی و ترکی. نکتۀ قابل ذکر اینکه زبان و اصطلاحات حقوقی، تغییرپذیری سریع و فرمایشی داشته‌اند و این امر بررسی تحولات آنها‌ را آسان‌تر می‌کند.
 
کلیدواژه‌ها:زبان حقوقی، سیاق، گونه، اصطلاح، واژه‌گزینی، فارسی نو