املاسازی و نوشت اصطلاحات

سیف‌الدین نظرزاده (رئیس کتابخانۀ ملی جمهوری تاجیکستان)
 
چکیده: سدۀ بیست دوره‌ای نو در تاریخ اصطلاحات زبان تاجیکی است. در این دوره‌، اصطلاحات تازه با دگرگونی‌های فرهنگی و سیاسی و پیدا شدن صورت‌های اداری جدید و پیشرفت علوم و فنون همراه بود و با خواسته‌ها و نیازهای عصر حاضر سازگار شد.
در این سده، با رشد شعور اجتماعی و انتشار اولین روزنامه و کتاب‌های درسی، زبان ادبی و اصطلاحات آن متحول شد و برای اصطلاحات زبان معیار و نزدیک کردن زبان معیار به زبان مردم سلسله‌تدبیرهایی اندیشیده شد که به‌تدریج چهرۀ زبان را دگرگون کرد. در این مقاله، این سده به دوره‌هایی تقسیم شده و رویکردها و فعالیت‌های مختلف در هر دوره بیان شده است. در دورۀ اول (از اول قرن بیستم تا حدود ۱۹۲۰)، به روند تغییر اصطلاحات پرداخته شده و به نقش روزنامه‌ها و مجلات و تأثیر تغییر الفبا در دوره‌های مختلف و روندهای نوِ اجتماعی و سیاسی و فرهنگی و اقتصادی که باعث نو شدن اصطلاحات گردید، اشاره شده است. در دورۀ دوم (از ۱۹۲۰ تا ۱۹۸۰)، فعالیت‌های بیشتری برای تحول اصطلاحات صورت گرفت و فعالیت اولین کمیتۀ اصطلاحات و مراکز مختلف در این حوزه آغاز شد. برخی اشتباهات و دور شدن از اصول علمی اصطلاح‌گزینی در این دوره صورت گرفت. الفبا ابتدا به لاتین و سپس به سریلیک تبدیل شد و بر تکامل اصطلاحات زبان تاجیکی تأثیر گذاشت. اصطلاحات خلق‌های شوروی همه‌گون‌سازی شد و به روسی گرایش پیدا کرد. دورۀ نو (۱۹۸۰ تا امروز)، که در آن، به بازسازی دولت شوروی و صاحب استقلال شدن جمهوری تاجیکستان در سال ۱۹۹۱ اشاره می‌شود، که تأثیر بسیار بر رو گرداندن از وام‌گیری عینی واژه‌ها و رو آوردن به برابرجویی داشت. موانع سیاسی و ایدئولوژیکی برداشته شد و نشریات به اصالت زبان رو آوردند. در این مقاله، از هر دوره نمونه‌های فراوان برای توضیح و توجیه مطالب ذکر شده است.
 
کلید‌واژه‌ها: زبان تاجیکی، املاسازی، نوشت اصطلاحات، روسی‌کنانی، اصطلاح‌گزینی.