پیدایش چهارپاره و جایگاه آن در تجدّد شعر فارسی

آمر طاهر احمد (عضو انستیتوی ایران‌شناسی فرهنگستان علوم اتریش)

چکیده: ادبیات فارسی اوایل قرن بیستم میلادی شاهد پیدایش قالب شعری جدیدی بود که ما آن را امروزه به اسم «چهارپاره» می‌شناسیم. این رویداد ادبی با دو پدیدۀ مهمّی که این مقطع از تاریخ ادبیات فارسی را رقم می‌زد، همزمان بود. از طرفی در این دوره مفهوم «انقلاب ادبی» به حوزۀ شعر فارسی راه پیدا کرده و نزد دو گروه سرایندگان متجدّدِ محافظه‌کار و سنّت‌شکن به رهبری محمدتقی بهار و تقی رفعت رواج فراوان یافته بود. این مفهوم را هر یک از دو گروه به راه‌کاری اطلاق می‌کرد که در راه تجدّد شعر فارسی در پیش گرفته بود. از طرف دیگر، منتقدان و تاریخ‌نویسانِ شعرِ فارسی اجماع شبه تام دارند براینکه در این دوره شعر غربی سرچشمۀ اساسی الهام متجدّدانِ شعر فارسی بود. از آنجا که پیدایش و رواج چهارپاره در این دوره به هیچ وجه پدیده‌ای اتّفاقی و خودجوش نمی‌نماید، این سؤال به ذهن خطور می‌کند که این رویداد ادبی چه رابطه‌ای با دو پدیدۀ مذکور داشته است؟ در این مقاله نشان می‌دهیم که قالب چهارپاره از شعر فرانسه و مشخّصاً از شعر ویکتور هوگو سرچشمه گرفته و به آنچه متجدّدانِ محافظه‌کار آن را «انقلاب ادبی» به مفهوم رمانتیسم فرانسه می‌دانستند عینیّت بخشیده است.